Waarom je brein overprikkeld raakt: oorzaken, symptomen en wat helpt
Veel mensen hebben tegenwoordig het gevoel dat hun brein overprikkeld raakt. Een vol hoofd, moeite met concentreren, sneller geïrriteerd zijn of een sterke behoefte aan stilte kunnen signalen zijn van overprikkeling van het zenuwstelsel. In deze blog lees je wat er in een overprikkeld brein gebeurt, waarom je zenuwstelsel soms moeite heeft om prikkels te verwerken en wat kan helpen om weer meer rust en balans te ervaren.
Wat mensen bedoelen met overprikkeld zijn
Overprikkeling, een te druk hoofd, het gevoel dat je even niet meer kunt verwerken wat er allemaal op je afkomt: veel (en ook steeds meer) mensen herkennen het. Steeds vaker hoor je mensen zeggen dat hun brein overprikkeld raakt. Na een drukke werkdag, een volle agenda of een dag met veel schermtijd kan het voelen alsof je hoofd simpelweg “vol” zit.
Tegelijk hoor je soms ook het tegenovergestelde: dat overprikkeling een soort modewoord is geworden. Dat mensen zich misschien gewoon moe voelen, maar het “overprikkeld” noemen.
De werkelijkheid ligt ergens in het midden. Overprikkeling bestaat echt, en we kunnen in het brein ook goed zien waarom het gebeurt. Maar een overprikkeld brein betekent niet altijd dat er letterlijk te veel prikkels binnenkomen. Vaak gaat het er vooral om hoe het brein die prikkels verwerkt.
In het dagelijks leven gebruiken we het woord overprikkeld meestal voor momenten waarop het brein moeite heeft om alle informatie nog goed te verwerken. Het zenuwstelsel dat normaal gesproken prikkels filtert en ordent, lijkt dan tijdelijk minder goed te werken.
Dat kan zich bijvoorbeeld uiten in:
- een vol hoofd
- moeite met concentreren
- sneller geïrriteerd raken
- geluiden of licht die intenser binnenkomen
- behoefte aan stilte of rust
Veel mensen ervaren dit als een overprikkeld zenuwstelsel: het gevoel dat alles harder, drukker of intenser binnenkomt dan normaal.
Wetenschappelijk gezien betekent overprikkeling echter niet altijd dat er daadwerkelijk méér prikkels zijn. Vaak gebeurt er iets subtielers: het brein heeft simpelweg meer moeite om alle signalen goed te filteren en te verwerken.
Wat gebeurt er in een overprikkeld brein?
Elke seconde komt er een enorme hoeveelheid informatie binnen via je zintuigen: geluiden, licht, beweging, lichaamssensaties en gedachten. Gelukkig hoef je je daar niet allemaal bewust van te zijn. Je hersenen hebben een soort filtersysteem dat bepaalt wat belangrijk is en wat niet.
Een belangrijk onderdeel daarvan is de thalamus, een hersengebied dat signalen sorteert voordat ze verder worden verwerkt.¹ Dankzij dat systeem kun je bijvoorbeeld een gesprek voeren in een druk café zonder dat elk geluid je aandacht trekt. Wanneer dit filtersysteem goed werkt, voelt de wereld overzichtelijk en hanteerbaar. Maar wanneer het systeem onder druk komt te staan, kan het brein minder goed selecteren welke prikkels belangrijk zijn. Daardoor kunnen meer signalen tegelijk bewust binnenkomen. Het resultaat voelt dan alsof alles harder of intenser binnenkomt.
Waarom stress overprikkeling kan veroorzaken
Onderzoek laat zien dat het brein soms minder goed in staat is om prikkels te filteren wanneer het systeem onder druk staat.² Dat kan bijvoorbeeld gebeuren bij:
- langdurige stress
- vermoeidheid
- burn-out
- slaaptekort
- langdurige mentale belasting
Wanneer het filtersysteem minder efficiënt werkt, kan het brein meer signalen tegelijk bewust verwerken. Een belangrijke factor daarbij is langdurige stress. Want wanneer je langere tijd onder druk staat, maakt het lichaam meer stresshormonen aan, zoals cortisol. Deze hormonen maken het brein alerter en gevoeliger voor signalen uit de omgeving.³ Dat was evolutionair gezien nuttig. In een gevaarlijke situatie wil je juist dat je brein extra scherp staat. Maar wanneer die verhoogde alertheid te lang aanhoudt, kan het brein moeite krijgen om weer terug te schakelen naar rust. Gewone dagelijkse prikkels zoals gesprekken, verkeer, meldingen op je telefoon, kunnen dan ineens veel zwaarder voelen.
Symptomen van een overprikkeld zenuwstelsel
Je hersenen gebruiken ongeveer 20% van alle energie in je lichaam, terwijl ze maar een klein deel van je lichaamsgewicht vormen.⁴ Wanneer je brein veel informatie tegelijk probeert te verwerken, kost dat simpelweg meer energie. Daarom gaat overprikkeling vaak samen met:
- mentale vermoeidheid
- concentratieproblemen
- sneller emotioneel reageren
- het gevoel dat je “vol zit” in je hoofd
Ook overzicht houden kan moeilijker worden. Het deel van het brein dat helpt bij plannen en focus (de prefrontale cortex) werkt namelijk minder efficiënt wanneer het systeem onder druk staat.⁵ Daarnaast kan het zenuwstelsel moeite krijgen met terugschakelen naar rust, een van de grofweg twee standen waar het in kan verkeren:
- een actieve stand (alertheid en actie, ook wel bekend onder de term ''sympathicus'' of het sympathisch zenuwustelsel)
- een herstelstand (rust en herstel, ook wel bekend als ''para sympathicus'' of het parasympathisch zenuwstelsel)
Wanneer iemand lange tijd onder spanning staat, kan het systeem als het ware in de actieve stand blijven hangen. Onderzoekers beschrijven dit als een verstoring in de balans van het autonome zenuwstelsel.⁶ Dat kan leiden tot klachten zoals:
- moeite met ontspannen
- slecht slapen
- gespannen spieren
- sneller overprikkeld raken
- een gevoel van innerlijke onrust
Wat helpt bij een overprikkeld brein?
Voor veel mensen is het geruststellend om te weten dat het gevoel van overprikkeling geen verzinsel is. Het betekent meestal dat het zenuwstelsel tijdelijk moeite heeft om prikkels goed te reguleren of te filteren. Met andere woorden: wanneer je het gevoel hebt dat je brein “vol zit”, is dat vaak een signaal dat het systeem wat meer herstel nodig heeft. Er is gelukkig veel wat het zenuwstelsel kan helpen om weer meer balans te vinden. Vaak werkt een combinatie van dingen het beste.
Rustmomenten
Je kan deze natuurlijk zelf ook bedenken, maar het blijft zo belangrijk om te blijven benoemen, omdat we het ons vaak genoeg gewoon niet gunnen. We hebben momenten nodig zonder constante input, zoals wandelen, stilte of even geen schermen, zodat we het zenuwstelsel de kans kunnen geven om prikkels te verwerken.
Mindfulness of meditatie
Onderzoek laat zien dat mindfulness en meditatie de activiteit in hersengebieden die betrokken zijn bij stress kunnen verminderen en de regulatie van aandacht kunnen verbeteren.⁷
Beweging
Regelmatige lichaamsbeweging helpt het zenuwstelsel stresshormonen af te bouwen en bevordert herstelprocessen in de hersenen.⁸
Voeding en supplementen
Sommige voedingsstoffen spelen een rol in de regulatie van het zenuwstelsel. Zo wordt magnesium vaak in verband gebracht met ontspanning van het zenuwstelsel.⁹ Ook kruiden zoals Bacopa monnieri (brahmi), die in de ayurvedische traditie worden gebruikt voor cognitieve ondersteuning, worden in onderzoek bestudeerd vanwege mogelijke effecten op stress en geheugen.¹⁰ Belangrijk: supplementen werken niet voor iedereen hetzelfde. Overleg daarom altijd met een deskundige of behandelaar om te kijken wat in jouw situatie passend is.
Breintraining
Naast eerder genoemde vormen is er ook een hele simpele en moeiteloze vorm van ondersteuning om de regulatie van het zenuwstelsel direct te trainen. Methoden zoals neurofeedback (een vorm van breintraining) richten zich bijvoorbeeld op het verbeteren van de zelfregulatie van hersenactiviteit.¹¹ Wil je daar meer over weten, dan kun je hier lezen hoe breintraining met neurofeedback werkt.
Het hele systeem: brein en lichaam
Steeds vaker wordt duidelijk dat herstel van overprikkeling niet alleen over het brein gaat, maar ook over het lichaam als geheel. Slaap, voeding, beweging, ademhaling en stressregulatie spelen allemaal een rol in hoe goed het zenuwstelsel prikkels kan verwerken. In sommige benaderingen (bijvoorbeeld binnen de Ayurvedische traditie* ) wordt daarom gekeken naar de balans van het hele systeem in plaats van één losse klacht. Voor veel mensen werkt juist een combinatie van verschillende invalshoeken goed: het ondersteunen van het lichaam, het trainen van het brein en het creëren van meer herstelmomenten in het dagelijks leven.
* Ayurveda is de geneeskunde die in India al ruim 5000 jaar wordt beoefend en relatief meer is gericht op het genezen van de oorzaak in plaats van het symptoom. Bij Breintraining Utrecht is het ook mogelijk een combinatie afspraak te maken, die breintraining combineert met Ayurvedisch onderzoek en voeding, leefstijl en medicatie advies.
Tot slot
Overprikkeling is dus niet simpelweg een hype of een modewoord. Het beschrijft vaak een echte ervaring van het zenuwstelsel. Het hoeft niet te betekenen dat er letterlijk te veel prikkels in de wereld zijn, maar dat je brein tijdelijk moeite heeft om alles goed te filteren en te reguleren.
En dat is een belangrijk signaal. Want wanneer je zenuwstelsel langere tijd onder druk staat, kan het helpen om bewust te kijken naar manieren om weer meer rust en balans te brengen in het systeem.
Soms begint dat met kleine dingen zoals een wandeling, een moment stilte, beter slapen. En soms kan het waardevol zijn om wat gerichter te kijken naar manieren om het brein en zenuwstelsel te ondersteunen, zodat het systeem weer makkelijker kan terugschakelen naar rust.
Voetnoten
- Sherman, S. M., & Guillery, R. W. (2006). Exploring the Thalamus and Its Role in Cortical Function. MIT Press.
- McEwen, B. S. (2007). Physiology and neurobiology of stress and adaptation. Physiological Reviews.
- McEwen, B. S. (2007). Physiology and neurobiology of stress and adaptation. Physiological Reviews.
- Raichle, M. E., & Gusnard, D. A. (2002). Appraising the brain’s energy budget. Proceedings of the National Academy of Sciences.
- Arnsten, A. F. T. (2009). Stress signalling pathways that impair prefrontal cortex function. Nature Reviews Neuroscience.
- Porges, S. W. (2011). The Polyvagal Theory. Norton.
- Tang, Y. Y., Hölzel, B. K., & Posner, M. I. (2015). The neuroscience of mindfulness meditation. Nature Reviews Neuroscience.
- Ratey, J. J., & Loehr, J. E. (2011). The positive impact of physical activity on cognition. Translational Sports Medicine.
- Boyle, N. B., et al. (2017). The effects of magnesium supplementation on subjective anxiety and stress. Nutrients.
- Kongkeaw, C., et al. (2014). Meta-analysis of randomized controlled trials on Bacopa monnieri. Journal of Ethnopharmacology.
- Gruzelier, J. H. (2014). EEG-neurofeedback for optimising performance. Neuroscience & Biobehavioral Reviews.